Sách Trắng EuroCham 2026 cho thấy Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với trọng tâm là cải cách thể chế, nâng cao chất lượng môi trường đầu tư và tăng cường tính minh bạch, ổn định của khung pháp lý. Đối với doanh nghiệp, đây không chỉ là một tài liệu tham khảo về xu hướng chính sách, mà còn là nguồn thông tin có giá trị trong việc nhận diện sớm rủi ro pháp lý, chuẩn hóa hoạt động tuân thủ và chuẩn bị chiến lược đầu tư, giao dịch và giải quyết tranh chấp trong giai đoạn tới.
1. Bối cảnh của Sách Trắng EuroCham 2026 và ý nghĩa đối với doanh nghiệp
Sách Trắng EuroCham 2026 là ấn bản lần thứ 17, được xây dựng trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh cải cách hành chính, hoàn thiện thể chế và mở rộng hợp tác kinh tế quốc tế. Ngay từ phần giới thiệu và thông điệp đầu ấn phẩm, EuroCham nhấn mạnh rằng Việt Nam đang bước vào một “kỷ nguyên mới” của tăng trưởng, trong đó yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng trưởng nhanh mà còn phải minh bạch, đổi mới và bền vững hơn. Ấn phẩm đồng thời phản ánh tiếng nói của cộng đồng doanh nghiệp châu Âu và hệ thống 20 tiểu ban ngành nghề, qua đó cho thấy đây không đơn thuần là một báo cáo tổng hợp, mà còn là tập hợp các khuyến nghị chính sách gắn với thực tiễn vận hành của doanh nghiệp.
Mục lục của tài liệu cho thấy phần “Cải thiện môi trường kinh doanh” dành riêng các chương về kỹ thuật số, quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng, bất động sản, mua bán và sáp nhập doanh nghiệp, đối tác công – tư, thuế và chuyển giá; đồng thời phần “Giải quyết tranh chấp” có chương riêng về tòa án và trọng tài. Cấu trúc này cho thấy các lĩnh vực pháp lý nêu trên tiếp tục là những mảng trọng yếu ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư, phương thức tổ chức kinh doanh, khả năng tuân thủ và mức độ an toàn pháp lý của doanh nghiệp tại Việt Nam.
2. Tín hiệu tích cực từ môi trường đầu tư, nhưng yêu cầu về khung pháp lý ổn định vẫn rất lớn
Một trong những điểm đáng chú ý của Sách Trắng 2026 là tinh thần lạc quan thận trọng của cộng đồng doanh nghiệp. Theo nội dung phần đầu tài liệu, Chỉ số Niềm tin kinh doanh của EuroCham đạt mức cao nhất trong bảy năm, với 88% doanh nghiệp châu Âu lạc quan về triển vọng dài hạn của Việt Nam. Tài liệu đồng thời nhấn mạnh rằng đây không phải là sự lạc quan cảm tính, mà là niềm tin có cơ sở gắn với nhận định rằng Việt Nam đang đi đúng hướng nếu đà cải cách tiếp tục được duy trì.
Tuy vậy, chính Sách Trắng cũng cho thấy môi trường kinh doanh thuận lợi không thể chỉ dựa trên tăng trưởng kinh tế hay triển vọng thị trường. Điều mà doanh nghiệp cần là một hệ thống pháp luật có tính minh bạch, ổn định và có thể dự đoán được. Trong phần trình bày về công tác vận động chính sách, EuroCham nêu rõ rằng dù môi trường kinh doanh tại Việt Nam đã cải thiện đáng kể, vẫn còn tồn tại những thách thức về pháp lý và hạn chế trong khâu thực thi, tạo ra các điều kiện chưa thật sự thuận lợi cho cộng đồng doanh nghiệp trong và ngoài nước. Nhận định này đặc biệt quan trọng với giới hành nghề luật, bởi nó cho thấy nhu cầu tư vấn pháp lý không chỉ nằm ở giai đoạn xử lý tranh chấp mà còn ở khâu phòng ngừa, cấu trúc giao dịch và tuân thủ thường xuyên.
3. Những nhóm vấn đề pháp lý nổi bật doanh nghiệp cần theo dõi
3.1. Quyền sở hữu trí tuệ: không chỉ là bảo hộ, mà còn là thực thi hiệu quả
Việc Sách Trắng dành riêng chương 2 cho quyền sở hữu trí tuệ cho thấy đây tiếp tục là một nội dung pháp lý quan trọng của môi trường đầu tư tại Việt Nam. Trong các khuyến nghị liên quan, EuroCham đề cập đến việc tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ thông qua ghi nhận kỹ thuật số an toàn, mã hóa, kiểm soát truy cập và xây dựng khung pháp lý rõ ràng, vừa tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế vừa đủ linh hoạt để khuyến khích đổi mới và thu hút đầu tư. Tài liệu cũng nhấn mạnh yêu cầu làm rõ các tiêu chí đánh giá hành vi xâm phạm để bảo đảm thực thi nhất quán và hiệu quả hơn.
Ngoài ra, Sách Trắng còn phản ánh thực tế rằng tính chuyên môn hóa trong xử lý tranh chấp sở hữu trí tuệ vẫn là vấn đề đáng quan tâm. Theo tài liệu, kinh nghiệm thực tiễn của thẩm phán và cán bộ tòa án trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ còn chưa đồng đều; việc thiếu hướng dẫn thống nhất về chứng cứ, xác định thiệt hại và biện pháp khẩn cấp tạm thời có thể dẫn đến cách áp dụng khác nhau giữa các tòa án. Đối với doanh nghiệp, điều này có nghĩa rằng bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ không thể chỉ dừng ở thủ tục đăng ký mà còn cần chuẩn bị chiến lược thực thi, thu thập chứng cứ, thiết kế cơ chế nội bộ kiểm soát tài sản trí tuệ và phương án xử lý xâm phạm từ sớm.
3.2. Xây dựng và bất động sản: hai lĩnh vực có mật độ rủi ro pháp lý cao
Mục lục của Sách Trắng 2026 cho thấy xây dựng và bất động sản được tách thành hai chương riêng trong phần cải thiện môi trường kinh doanh. Chỉ riêng cách bố trí này cũng cho thấy đây là hai lĩnh vực có tầm quan trọng lớn đối với môi trường đầu tư và hoạt động doanh nghiệp. Đối với Việt Nam, đây là những mảng liên quan trực tiếp đến đất đai, quy hoạch, cấp phép, điều kiện đầu tư, nghĩa vụ tài chính, hợp đồng dự án và tiến độ triển khai công trình.
Với doanh nghiệp hoạt động trong phát triển dự án, xây lắp, đầu tư hạ tầng hay chuyển nhượng bất động sản, các thay đổi của khung pháp lý trong lĩnh vực này thường tạo tác động trực tiếp đến dòng tiền, tiến độ thực hiện, khả năng huy động vốn và nguy cơ phát sinh tranh chấp. Vì vậy, từ góc độ quản trị pháp lý, doanh nghiệp cần chú trọng hơn đến việc rà soát tính pháp lý của dự án, điều khoản hợp đồng thi công, điều kiện thanh toán, cơ chế gia hạn – điều chỉnh tiến độ và phương án giải quyết tranh chấp phát sinh trong quá trình triển khai.
3.3. M&A: nhu cầu về cách tiếp cận thực chất và thống nhất hơn
Một trong những đoạn đáng chú ý nhất của Sách Trắng 2026 liên quan đến mua bán và sáp nhập doanh nghiệp là khuyến nghị cần thiết lập khung chính sách và cơ chế áp dụng thống nhất trên phạm vi toàn quốc đối với các thương vụ M&A phức tạp, trong đó cho phép chấp nhận mức giá chuyển nhượng thấp hơn nếu mức giá đó phản ánh đúng giá trị thị trường thực tế. Tài liệu cho rằng cách tiếp cận này sẽ giúp khuyến khích nhà đầu tư mới rót vốn, tiếp nhận doanh nghiệp và thực hiện các nghĩa vụ pháp lý liên quan, đồng thời vẫn bảo đảm tính minh bạch và tuân thủ quy định về thuế.
Từ góc nhìn hành nghề luật, đây là vấn đề rất quan trọng. Trong thực tế, không ít thương vụ M&A diễn ra trong bối cảnh tái cấu trúc, xử lý tài sản hoặc tái tạo năng lực vận hành doanh nghiệp, nên giá chuyển nhượng không phải lúc nào cũng phản ánh đơn giản theo giá trị sổ sách. Vì vậy, doanh nghiệp cần được hỗ trợ pháp lý toàn diện từ khâu thẩm định, cấu trúc giao dịch, xác định giá, đánh giá nghĩa vụ thuế, lao động, hợp đồng và quản trị rủi ro sau giao dịch. Một cách tiếp cận pháp lý mang tính thực chất sẽ giúp thương vụ an toàn hơn và hạn chế các tranh chấp phát sinh sau này.
3.4. PPP và hạ tầng: cơ hội lớn đi kèm yêu cầu cao về ổn định pháp lý
Trong phần mở đầu, EuroCham nhấn mạnh Việt Nam đang được thúc đẩy bởi chương trình đầu tư hạ tầng quy mô lớn, bao gồm cao tốc, logistics và hạ tầng số. Đồng thời, chương về đối tác công – tư trong Sách Trắng nêu rõ rằng hạ tầng hiện đại, hiệu quả là yếu tố then chốt để duy trì tăng trưởng kinh tế, giảm chi phí kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh; nhu cầu phát triển hạ tầng của Việt Nam giai đoạn 2021–2040 được ước tính khoảng 605 tỷ USD.
Đây là tín hiệu rất rõ về cơ hội dành cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực hạ tầng, xây dựng, logistics, năng lượng và đầu tư dài hạn. Tuy nhiên, PPP luôn là lĩnh vực đòi hỏi độ chắc chắn pháp lý cao hơn bình thường do có sự tham gia của khu vực công, yếu tố chính sách dài hạn và cơ chế phân chia rủi ro phức tạp. Vì vậy, doanh nghiệp muốn tham gia dự án PPP cần đặc biệt quan tâm đến tính ổn định của hợp đồng, cơ chế bảo lãnh, thay đổi pháp luật, rủi ro thanh toán, trách nhiệm giữa các bên và lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp ngay từ giai đoạn đầu.
3.5. Thuế và chuyển giá: rủi ro tuân thủ cần được quản trị sớm
Thuế và chuyển giá được đặt thành một chương riêng trong Sách Trắng 2026, cho thấy đây là mối quan tâm lớn của cộng đồng doanh nghiệp. Liên hệ với phần khuyến nghị trong chương M&A, EuroCham cũng nhấn mạnh sự cần thiết của cách tiếp cận đánh giá dựa trên bản chất kinh tế của giao dịch thay vì chỉ nhìn theo hình thức. Quan điểm này có ý nghĩa rất lớn trong thực tiễn thanh tra, kiểm tra thuế, đặc biệt với các doanh nghiệp có giao dịch liên kết, tái cấu trúc nội bộ hoặc chuyển nhượng tài sản trong khuôn khổ tập đoàn.
Đối với doanh nghiệp, rủi ro thuế hiện nay không chỉ đến từ việc kê khai sai, mà còn đến từ việc chưa chuẩn hóa hồ sơ chứng minh, chưa làm rõ bản chất thương mại của giao dịch và thiếu cơ chế kiểm soát nội bộ về tuân thủ. Vì vậy, việc rà soát định kỳ hồ sơ giao dịch liên kết, cấu trúc giá, tài liệu giải trình và hợp đồng nội bộ là rất cần thiết. Đây cũng là khu vực mà doanh nghiệp nên có sự tham gia sớm của luật sư và chuyên gia tư vấn để giảm thiểu nguy cơ tranh chấp với cơ quan quản lý.
3.6. Tòa án và trọng tài: hiệu quả giải quyết tranh chấp vẫn là yếu tố quyết định niềm tin đầu tư
Sách Trắng 2026 dành riêng chương 25 cho tòa án và trọng tài trong phần giải quyết tranh chấp. Đây là một chỉ dấu rất quan trọng, bởi đối với nhà đầu tư, một môi trường pháp lý chỉ thực sự an toàn khi tranh chấp có thể được giải quyết bằng cơ chế hiệu quả, nhất quán và có khả năng dự báo.
Tài liệu nêu ra một số khuyến nghị đáng chú ý liên quan đến trọng tài, như việc cân nhắc cơ chế kháng cáo phù hợp sau khi hệ thống tòa án cấp cao thay đổi, cũng như đề xuất thành lập các “ban chuyên trách, thường trực” riêng cho các vấn đề liên quan đến trọng tài để bảo đảm tính nhất quán và nâng cao chuyên môn của thẩm phán. Ngoài ra, Sách Trắng cũng chỉ ra rằng khung pháp lý hiện hành chưa quy định thật rõ về các vấn đề liên quan đến thời hiệu trong tố tụng trọng tài. Những nội dung này cho thấy cơ chế giải quyết tranh chấp ở Việt Nam đang tiếp tục được nhìn nhận như một khâu cần hoàn thiện hơn nữa.
Với doanh nghiệp, ý nghĩa thực tiễn ở đây là không nên đợi đến khi tranh chấp phát sinh mới xử lý. Ngay từ giai đoạn đàm phán hợp đồng, doanh nghiệp cần được tư vấn về điều khoản giải quyết tranh chấp, luật áp dụng, địa điểm trọng tài, ngôn ngữ tố tụng, cơ chế chứng cứ và các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Một điều khoản tranh chấp được soạn thảo tốt có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí và giảm rủi ro pháp lý khi có xung đột xảy ra.
4. Doanh nghiệp nên làm gì từ góc độ pháp lý?
Từ các nội dung của Sách Trắng 2026, có thể thấy yêu cầu quan trọng nhất đối với doanh nghiệp trong giai đoạn hiện nay là chuyển từ tư duy “xử lý khi có vấn đề” sang tư duy “phòng ngừa từ sớm”. Trong bối cảnh khung pháp lý đang tiếp tục thay đổi và cải thiện, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống rà soát nội bộ thường xuyên đối với hợp đồng, cấu trúc đầu tư, sở hữu trí tuệ, thuế, lao động và cơ chế giải quyết tranh chấp.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần đánh giá lại mức độ sẵn sàng pháp lý của mình khi tham gia các thương vụ M&A, dự án PPP, giao dịch bất động sản, hoặc các quan hệ hợp tác có yếu tố nước ngoài. Việc được tư vấn kịp thời trong các giai đoạn đàm phán, thẩm định, ký kết và triển khai không chỉ giúp giảm thiểu sai sót, mà còn giúp doanh nghiệp có vị thế tốt hơn trong việc kiểm soát rủi ro và bảo vệ quyền lợi của mình.
5. Kết luận
Sách Trắng EuroCham 2026 phản ánh một bức tranh khá rõ về môi trường pháp lý kinh doanh tại Việt Nam: cơ hội là rất lớn, niềm tin đầu tư đang được củng cố, nhưng yêu cầu về minh bạch, ổn định và tính dự báo của pháp luật vẫn tiếp tục là vấn đề cốt lõi. Những lĩnh vực như sở hữu trí tuệ, xây dựng, bất động sản, M&A, PPP, thuế, chuyển giá và giải quyết tranh chấp sẽ tiếp tục là các điểm nóng pháp lý mà doanh nghiệp cần theo dõi sát trong thời gian tới.
Đối với doanh nghiệp, giá trị lớn nhất khi đọc Sách Trắng không chỉ nằm ở việc nắm bắt thông tin, mà ở khả năng chuyển hóa các khuyến nghị chính sách thành hành động quản trị pháp lý cụ thể. Trong một thị trường đang thay đổi nhanh, sự chuẩn bị kỹ lưỡng về pháp lý sẽ là một trong những yếu tố quan trọng nhất để doanh nghiệp bảo đảm an toàn, duy trì tăng trưởng và tận dụng tốt hơn các cơ hội đầu tư mới.
6. Lời kêu gọi liên hệ
Trong trường hợp Quý doanh nghiệp cần rà soát rủi ro pháp lý liên quan đến đầu tư, M&A, hợp đồng thương mại, bất động sản, thuế hoặc giải quyết tranh chấp, việc tham vấn luật sư từ sớm sẽ giúp hạn chế đáng kể các chi phí và vướng mắc phát sinh về sau.
